Uchambuzi wa Reporty ya food outlook ya Fao 2022.
Soko la Chakula Duniani: Uzalishaji, Mahitaji na Fursa za Biashara
UTANGULIZI
Ripoti ya Food Outlook 2022 ya Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) inaonyesha jinsi soko la chakula duniani lilivyokuwa likikabiliwa na misukosuko mikubwa iliyosababishwa na mambo mbalimbali, ikiwemo mabadiliko ya tabianchi, vita na migogoro, gharama kubwa za nishati na pembejeo, athari za COVID-19, mfumuko wa bei na changamoto za ukuaji wa uchumi.
Haya yote yana athari mbili kwa wakati mmoja:
Changamoto kwa uzalishaji wa chakula, lakini pia fursa kwa wafanyabiashara na wawekezaji wanaoweza kutatua matatizo ya uzalishaji, uhifadhi, usafirishaji na kuongeza thamani.
Kwa hiyo, tunaposoma Food Outlook, tusitazame tu swali la:
“Dunia inazalisha chakula kiasi gani?”
Tazame pia:
“Dunia inahitaji chakula gani, inakikosa wapi, na ni biashara gani inaweza kuziba pengo hilo?”
1. NGANO — SOKO KUBWA LENYE MAHITAJI YA KUDUMU
Ngano ni miongoni mwa mazao muhimu zaidi katika mfumo wa chakula duniani.
Kwa msimu wa 2022/23, FAO ilikadiria uzalishaji wa ngano duniani kuwa karibu tani milioni 775, huku biashara ya kimataifa ya ngano ikiwa na umuhimu mkubwa katika usalama wa chakula wa nchi nyingi.
Uzalishaji na biashara ya ngano uliathiriwa na hali ya hewa, gharama za pembejeo na hasa vita vya Ukraine, kwa sababu eneo la Black Sea lina nafasi kubwa katika biashara ya kimataifa ya nafaka.
Funzo la biashara
Ngano si fursa kwenye kilimo pekee.
Fursa pia ipo kwenye:
- Uzalishaji.
- Usindikaji wa unga.
- Ufungashaji.
- Usafirishaji.
- Uhifadhi.
- Chakula cha mifugo.
- Bidhaa za bakery.
- Uzalishaji wa noodles na bidhaa nyingine.
Mkulima anaweza kuona shamba; mjasiriamali anaweza kuona mnyororo mzima wa thamani.
2. MAHINDI NA NAFAKA NYINGINE
Mwaka 2022 uzalishaji wa mahindi duniani ulikumbwa na changamoto katika baadhi ya maeneo makubwa yanayozalisha mahindi.
Hali ya hewa, gharama za pembejeo na changamoto za biashara ya kimataifa ziliathiri uzalishaji na bei.
Mahindi yana matumizi mengi:
- Chakula cha binadamu.
- Chakula cha mifugo.
- Uzalishaji wa mafuta.
- Uzalishaji wa starch.
- Viwanda vya chakula.
- Biashara ya nafaka.
Funzo muhimu
Zao lenye matumizi mengi linaweza kuwa na fursa nyingi kwenye mnyororo wake wa thamani.
Kwa Tanzania, hii inafanya mahindi yawe muhimu si kwa mkulima pekee bali pia kwa:
maghala + milling + animal feed + transport + packaging + wholesale.
3. MPUNGA NA MCHELE
FAO ilitarajia uzalishaji wa mpunga duniani kupungua katika msimu wa 2022/23 baada ya miaka kadhaa ya ukuaji, huku Asia ikiendelea kuwa kitovu kikubwa cha uzalishaji wa mpunga.
Changamoto za hali ya hewa, hasa upatikanaji wa maji na mvua, zilikuwa miongoni mwa sababu zilizoathiri uzalishaji katika baadhi ya maeneo.
Lakini mahitaji ya mchele yanaendelea kuwa makubwa.
Hapa kuna fursa:
- Kilimo cha mpunga.
- Mbegu.
- Umwagiliaji.
- Mashine za kuvuna.
- Kukoboa.
- Kusafisha.
- Kupanga kwa ubora.
- Ufungashaji.
- Maghala.
- Usafirishaji.
Kwa hiyo, mchele si biashara ya shambani tu.
4. MAFUTA YA KULA
Sekta ya mafuta ya kula inategemea sana mbegu zenye mafuta kama:
- Soya.
- Alizeti.
- Canola/rapeseed.
- Palm oil.
- Karanga.
Soya ina nafasi kubwa katika mfumo wa kimataifa wa mafuta ya mimea, huku Brazil ikiwa mzalishaji mkubwa wa soya.
Vita vya Ukraine pia viliathiri biashara ya mafuta ya alizeti kwa sababu Ukraine na Urusi ni wazalishaji na wauzaji muhimu wa bidhaa zinazohusiana na alizeti.
Funzo kwa Tanzania
Hapa kuna fursa kubwa ya kuangalia:
mbegu → kukamua → kuchuja → kufungasha → kusambaza.
Na usisahau bidhaa inayobaki baada ya kukamua mafuta.
Mashudu yanaweza kuwa malighafi ya chakula cha mifugo.
Hivyo, kiwanda kimoja kinaweza kuwa na vyanzo zaidi ya kimoja vya mapato.
5. SUKARI
FAO ilikadiria uzalishaji wa sukari duniani katika msimu wa 2022/23 kuongezeka, ukichochewa kwa kiasi kikubwa na uzalishaji wa Brazil na India pamoja na wazalishaji wengine wakubwa.
Brazil ina nafasi ya kipekee katika sekta hii kwa sababu miwa inaweza kutumika kuzalisha:
- Sukari.
- Ethanol.
- Bidhaa nyingine za viwandani.
Funzo
Kilimo kinapounganishwa na viwanda, zao moja linaweza kuzalisha bidhaa nyingi.
Hii ndiyo dhana ya value addition.
6. NYAMA
Sekta ya nyama duniani inahusisha:
- Ng’ombe.
- Nguruwe.
- Kuku.
- Kondoo na mbuzi.
Uzalishaji uliathiriwa na mambo kama:
- Magonjwa ya mifugo.
- Gharama za chakula cha mifugo.
- Gharama za nishati.
- Hali ya hewa.
- Usafirishaji.
Kwa mwekezaji, fursa haipo tu katika kufuga.
Ipo pia katika:
ufugaji → chakula cha mifugo → afya ya mifugo → machinjio → uchakataji → cold chain → packaging → retail.
Hii ndiyo sababu nchi yenye mifugo mingi inaweza kuwa na fursa kubwa zaidi ya viwanda vya nyama kuliko kuuza wanyama hai pekee.
7. MAZIWA
Uzalishaji wa maziwa duniani uliendelea kukua, lakini sekta hiyo ilikabiliwa na changamoto kama:
- Ukame.
- Gharama za chakula cha mifugo.
- Gharama za uzalishaji.
- Upatikanaji wa wafanyakazi.
- Mabadiliko ya hali ya hewa.
Maziwa pia yana faida ya kuwa yanaweza kugeuzwa kuwa bidhaa nyingi:
- Fresh milk.
- Mtindi.
- Jibini.
- Siagi.
- Cream.
- Milk powder.
Funzo
Mzalishaji anayezalisha lita moja ya maziwa anauza bidhaa moja; msindikaji anaweza kujenga bidhaa nyingi kutoka kwenye malighafi hiyo hiyo.
8. SAMAKI NA BIDHAA ZA SAMAKI
FAO ilikadiria uzalishaji wa samaki na mazao ya uvuvi na aquaculture kuendelea kukua mwaka 2022.
Hata hivyo, sekta hiyo ilikabiliwa na:
- Gharama kubwa za mafuta.
- Gharama za uzalishaji.
- Athari za COVID-19.
- Kupungua kwa uwezo wa baadhi ya walaji kununua.
Hapa ndipo cold chain inapokuwa muhimu.
Samaki ni bidhaa inayoweza kuharibika haraka.
Kwa hiyo fursa inaweza kuwa katika:
- Uhifadhi wa baridi.
- Usafirishaji wa baridi.
- Uchakataji.
- Ufungashaji.
- Freezing.
- Masoko ya ndani na nje.
Fursa kubwa si kuvua samaki pekee.
Fursa ni kuhakikisha samaki aliyekamatwa anafika kwa mlaji akiwa na thamani kubwa zaidi na upotevu mdogo.
9. CHAKULA NI SOKO LINALOHUSIANA NA IDADI YA WATU
Moja ya masomo makubwa kutoka kwenye Food Outlook ni kwamba mahitaji ya chakula hayawezi kutenganishwa na:
idadi ya watu + kipato + miji + tabia za matumizi + bei.
Watu wanapoongezeka, mahitaji ya chakula huongezeka.
Watu wanapohamia mijini, namna ya kununua na kutumia chakula hubadilika.
Hapo ndipo fursa za:
- packaged food,
- supermarkets,
- restaurants,
- food delivery,
- cold storage,
- food processing,
- logistics,
zinapoweza kukua.
10. CHANGAMOTO YA CHAKULA NI FURSA YA BIASHARA
Hili ndilo somo muhimu zaidi.
Mabadiliko ya tabianchi yanaweza kupunguza uzalishaji.
Vita vinaweza kuvuruga supply chains.
Bei ya mafuta inaweza kuongeza gharama za usafirishaji.
Mfumuko wa bei unaweza kupunguza purchasing power.
Lakini kila tatizo linazalisha swali la biashara:
“Nani anaweza kutoa suluhisho?”
Ikiwa kuna upungufu wa chakula, kuna fursa katika kuongeza uzalishaji.
Ikiwa kuna upotevu baada ya mavuno, kuna fursa katika maghala.
Ikiwa usafirishaji ni ghali, kuna fursa katika logistics.
Ikiwa bidhaa inaharibika, kuna fursa katika cold chain.
Ikiwa malighafi inauzwa ikiwa ghafi, kuna fursa katika processing.
SERA ZINAZOWEZA KUATHIRI UZALISHAJI WA CHAKULA
Ripoti ya FAO inaonyesha pia umuhimu wa sera katika masoko ya chakula.
Serikali zinaweza kutumia zana mbalimbali, kulingana na mazingira ya nchi, kama:
1. RUZUKU
Ruzuku zinaweza kupunguza baadhi ya gharama za pembejeo au uzalishaji, lakini zina gharama kwa Serikali na zinaweza kuwa na athari tofauti kwenye soko.
2. SERA ZA BIASHARA
Kodi, ushuru, export restrictions, import policies na taratibu za biashara zinaweza kuathiri mtiririko wa chakula kati ya nchi.
3. TEKNOLOJIA NA MBEGU
Sera kuhusu matumizi ya teknolojia za kilimo, ikiwemo mbegu zilizoboreshwa na GMO pale zinaporuhusiwa kisheria, zinaweza kuathiri tija na gharama za uzalishaji.
FUNZO KUBWA KWA MWAFRIKA
Tunapozungumza kuhusu usalama wa chakula, mara nyingi tunafikiria:
“Tuzalishe chakula kingi.”
Lakini hiyo haitoshi.
Tunapaswa kufikiria mfumo mzima:
PRODUCE
↓
COLLECT
↓
STORE
↓
PROCESS
↓
PACKAGE
↓
TRANSPORT
↓
MARKET
↓
CONSUME
Pengo lolote kwenye mnyororo huu linaweza kuwa fursa ya biashara.
KWA MTANZANIA, SWALI SI “TULIME NINI?”
Swali pana zaidi ni:
Ni chakula gani kinahitajika?
Ni eneo gani lina uzalishaji mkubwa?
Ni wapi kuna upotevu?
Ni bidhaa gani tunalazimika kuagiza kutoka nje?
Ni zao gani tunauza ghafi lakini linaweza kusindikwa?
Ni teknolojia gani inaweza kuongeza uzalishaji?
Ni huduma gani wakulima na wafanyabiashara wanakosa?
Hapo ndipo Food Outlook inapogeuka kutoka ripoti ya chakula kuwa ramani ya fursa za biashara.
Chakula ni moja ya mahitaji ambayo hayawezi kuondolewa kwenye maisha ya binadamu.
Lakini biashara ya chakula haipo tu kwenye kulima.
Ipo katika:
mbegu, uzalishaji, umwagiliaji, pembejeo, mashine, ukusanyaji, maghala, usindikaji, ufungashaji, cold chain, usafirishaji, fedha na masoko.
Kwa hiyo, mjasiriamali anayesoma mwenendo wa chakula duniani anaweza kuanza kuona fursa ambazo mkulima pekee hawezi kuziona.
Usione chakula tu. Ona mnyororo wa thamani unaokizunguka.
Hapo ndipo tatizo la chakula linaweza kuwa fursa ya biashara, na changamoto ya uzalishaji inaweza kuwa soko la suluhisho.
