October 2026

WORKSHOP YA TANZANIA AGRO-INDUSTRIALISATION INVESTMENT FLAGSHIP (TAIDF). ONGEZEKO LA IDADI YA WATU NA MAENDELEO. Idadi ya Watanzania inaongezeka kwa wastani wa asilimia 3.2 kwa mwaka. Mathalani, ripoti zinaonesha kuwa: Dhana ya maendeleo ni kuwa na ustawi wa maisha bora kwa watu. Hii inahusisha: i) Kupunguza ujinga na ukosefu wa maarifa unaowafanya watu kushindwa kuziona na kuziendea fursa. ii) Kupunguza magonjwa na kuboresha afya za watu. iii) Kupunguza umaskini, hasa kwa watu wanaoishi katika hali ya kukosa matumaini na fursa za kujikwamua kiuchumi. Mojawapo ya mbinu zinazoweza kuwaletea Watanzania mafanikio na ustawi wa maisha bora ni pamoja na: ARDHI NA MAENDELEO Uwepo wa maamuzi sahihi yanayowafanya watu kunufaika na matumizi ya ardhi kwa ukubwa na kwa ubora unaohitajika huleta maendeleo kwa watu. Kwa mfano, maeneo ya vijijini na mijini yanahitaji mipango shirikishi ya matumizi ya ardhi. Hii inaweza kuongeza fursa za kiuchumi kwa sababu, toka enzi na enzi, ardhi imekuwa moja ya rasilimali kuu inayowasaidia watu kupata: ✓ Utajiri✓ Nguvu za kiuchumi✓ Malazi✓ Chakula✓ Maji✓ Kazi na ajira✓ Kukidhi mahitaji ya msingi ya maisha Kama tutajifunza kutokana na historia ya mataifa makubwa duniani, tunaweza kuona namna urasimishaji wa ardhi, upangaji wa matumizi yake, mapinduzi ya viwanda na uwekezaji vilivyohusishwa na maendeleo ya kiuchumi. Miongoni mwa mifano inayotajwa ni: i) Uingereza, ambayo ilianza kurasimisha, kupanga na kutambua ardhi katika vipindi vya awali vya historia yake. ii) Ufaransa, ambayo pia iliendeleza mifumo ya usimamizi na umiliki wa ardhi katika vipindi mbalimbali vya historia yake. iii) Marekani, ambayo iliendeleza mifumo ya umiliki, usajili na matumizi ya ardhi sambamba na ukuaji wa uwekezaji na mapinduzi ya viwanda. Mataifa haya yaliweza kutumia ardhi kama sehemu ya msingi wa maendeleo ya kiuchumi pamoja na uwekezaji na mapinduzi ya viwanda. SIASA NA ARDHI Linapokuja suala la ardhi, huhitaji majibu mepesi na ya haraka kwa sababu ni suala nyeti katika maisha ya watu. Ardhi ni hazina na mali muhimu sana. Ni muhimu kuzingatia mawazo ya wanauchumi kuhusu namna ardhi inavyoweza kutumika kwa tija. Adam Smith, kwa mfano, alizungumzia umuhimu wa ardhi kama moja ya vyanzo vya uzalishaji na mapato katika uchumi. Makundi ya watoto, vijana, wanawake na wazee ni miongoni mwa makundi ambayo yanaweza kukabili changamoto katika umiliki na matumizi yenye tija ya ardhi. ARDHI YA TANZANIA Tanzania ina eneo la takribani kilomita za mraba 947,300, likijumuisha nchi kavu na maji. Wakati wa uhuru, uwiano wa watu kwa eneo ulikuwa mdogo zaidi ukilinganisha na hali ya sasa. Baada ya zaidi ya miaka 60, idadi ya watu imeongezeka kwa kiasi kikubwa, hivyo kuongeza mahitaji ya ardhi kwa ajili ya chakula, makazi, biashara, viwanda na shughuli nyingine za kiuchumi. Pamoja na ongezeko hilo la watu, Tanzania ina mfumo wa kisheria na kitaasisi wa kusimamia ardhi. Kwa ujumla, kuna makundi makuu matatu ya ardhi nchini Tanzania: Rais ndiye mwenye dhamana ya ardhi yote ya Tanzania kwa mujibu wa mfumo wa sheria za ardhi, kwa niaba ya wananchi. ARDHI, UWEKEZAJI, BENKI, SHERIA NA SERA Ardhi ya Tanzania haiwezi kumilikiwa na raia ambaye si Mtanzania kwa masharti yale yale yanayotumika kwa raia wa Tanzania. Hata hivyo, mwekezaji wa kigeni anaweza kupata haki ya kutumia ardhi kwa madhumuni ya uwekezaji kwa mujibu wa sheria. Mfumo wa ardhi na uwekezaji nchini umeendelea kupitia sera na sheria mbalimbali, hususan katika kipindi cha mabadiliko kuelekea uchumi wa soko. Pamoja na sheria za ardhi, zipo sheria na kanuni nyingine zinazohusiana na matumizi ya ardhi na uwekezaji, zikiwemo: Pamoja na uwepo wa sheria hizo, bado kuna changamoto katika upatikanaji wa ardhi kwa ajili ya uwekezaji, viwanda, biashara, nyumba, hoteli na kilimo, hasa pale inapohitajika ardhi kubwa. Miongoni mwa changamoto kubwa ni urasimishaji wa ardhi, upimaji, upatikanaji wa hati na taratibu zinazohitajika kabla ya ardhi kutumika kwa uwekezaji. MAPENDEKEZO YA KUONDOKANA NA CHANGAMOTO Mosi: Kuwa na kanzidata za ardhi zilizopangwa vizuri na zenye taarifa sahihi. Pili: Ardhi inayofaa kwa uwekezaji itambuliwe na kutumika kama sehemu ya kuvutia wawekezaji. Tatu: Kuhamishia baadhi ya shughuli za kiutendaji na maamuzi kwenye mifumo ya mtandao (online) ili kupunguza muda na urasimu. Nne: Kuwepo kwa maeneo ya ardhi yaliyotengwa na kuandaliwa kwa ajili ya mipango ya TAIDF. Tano: Kuwezesha upatikanaji wa mitaji kupitia ruzuku na mikopo yenye masharti nafuu. Sita: Kuwepo kwa sera nzuri za kifedha (Fiscal Policy) zinazohusu kodi, maji, umeme na huduma nyingine muhimu kwa uwekezaji. Saba: Kulinda uwekezaji ili kujenga mazingira yenye uhakika na kuvutia uwekezaji zaidi. Nane: Kuwa na uwezo wa kuhumu mfumo wa bei na mabadiliko ya gharama katika uzalishaji na masoko. Tisa: Ardhi itumike kama mali (asset) katika utekelezaji wa miradi na, pale inapowezekana kisheria na kifedha, iwe sehemu ya kupata mitaji au mikopo. Kumi: Kuwa na One-Stop Centre zitakazowezesha wawekezaji na wananchi kupata huduma na kukamilisha mahitaji mbalimbali yanayohusiana na ardhi kwa urahisi na kwa muda mfupi.

Uchambuzi wa Reporty ya food outlook ya Fao 2022. Soko la Chakula Duniani: Uzalishaji, Mahitaji na Fursa za Biashara UTANGULIZI Ripoti ya Food Outlook 2022 ya Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) inaonyesha jinsi soko la chakula duniani lilivyokuwa likikabiliwa na misukosuko mikubwa iliyosababishwa na mambo mbalimbali, ikiwemo mabadiliko ya tabianchi, vita na migogoro, gharama kubwa za nishati na pembejeo, athari za COVID-19, mfumuko wa bei na changamoto za ukuaji wa uchumi. Haya yote yana athari mbili kwa wakati mmoja: Changamoto kwa uzalishaji wa chakula, lakini pia fursa kwa wafanyabiashara na wawekezaji wanaoweza kutatua matatizo ya uzalishaji, uhifadhi, usafirishaji na kuongeza thamani. Kwa hiyo, tunaposoma Food Outlook, tusitazame tu swali la: “Dunia inazalisha chakula kiasi gani?” Tazame pia: “Dunia inahitaji chakula gani, inakikosa wapi, na ni biashara gani inaweza kuziba pengo hilo?” 1. NGANO — SOKO KUBWA LENYE MAHITAJI YA KUDUMU Ngano ni miongoni mwa mazao muhimu zaidi katika mfumo wa chakula duniani. Kwa msimu wa 2022/23, FAO ilikadiria uzalishaji wa ngano duniani kuwa karibu tani milioni 775, huku biashara ya kimataifa ya ngano ikiwa na umuhimu mkubwa katika usalama wa chakula wa nchi nyingi. Uzalishaji na biashara ya ngano uliathiriwa na hali ya hewa, gharama za pembejeo na hasa vita vya Ukraine, kwa sababu eneo la Black Sea lina nafasi kubwa katika biashara ya kimataifa ya nafaka. Funzo la biashara Ngano si fursa kwenye kilimo pekee. Fursa pia ipo kwenye: Mkulima anaweza kuona shamba; mjasiriamali anaweza kuona mnyororo mzima wa thamani. 2. MAHINDI NA NAFAKA NYINGINE Mwaka 2022 uzalishaji wa mahindi duniani ulikumbwa na changamoto katika baadhi ya maeneo makubwa yanayozalisha mahindi. Hali ya hewa, gharama za pembejeo na changamoto za biashara ya kimataifa ziliathiri uzalishaji na bei. Mahindi yana matumizi mengi: Funzo muhimu Zao lenye matumizi mengi linaweza kuwa na fursa nyingi kwenye mnyororo wake wa thamani. Kwa Tanzania, hii inafanya mahindi yawe muhimu si kwa mkulima pekee bali pia kwa: maghala + milling + animal feed + transport + packaging + wholesale. 3. MPUNGA NA MCHELE FAO ilitarajia uzalishaji wa mpunga duniani kupungua katika msimu wa 2022/23 baada ya miaka kadhaa ya ukuaji, huku Asia ikiendelea kuwa kitovu kikubwa cha uzalishaji wa mpunga. Changamoto za hali ya hewa, hasa upatikanaji wa maji na mvua, zilikuwa miongoni mwa sababu zilizoathiri uzalishaji katika baadhi ya maeneo. Lakini mahitaji ya mchele yanaendelea kuwa makubwa. Hapa kuna fursa: Kwa hiyo, mchele si biashara ya shambani tu. 4. MAFUTA YA KULA Sekta ya mafuta ya kula inategemea sana mbegu zenye mafuta kama: Soya ina nafasi kubwa katika mfumo wa kimataifa wa mafuta ya mimea, huku Brazil ikiwa mzalishaji mkubwa wa soya. Vita vya Ukraine pia viliathiri biashara ya mafuta ya alizeti kwa sababu Ukraine na Urusi ni wazalishaji na wauzaji muhimu wa bidhaa zinazohusiana na alizeti. Funzo kwa Tanzania Hapa kuna fursa kubwa ya kuangalia: mbegu → kukamua → kuchuja → kufungasha → kusambaza. Na usisahau bidhaa inayobaki baada ya kukamua mafuta. Mashudu yanaweza kuwa malighafi ya chakula cha mifugo. Hivyo, kiwanda kimoja kinaweza kuwa na vyanzo zaidi ya kimoja vya mapato. 5. SUKARI FAO ilikadiria uzalishaji wa sukari duniani katika msimu wa 2022/23 kuongezeka, ukichochewa kwa kiasi kikubwa na uzalishaji wa Brazil na India pamoja na wazalishaji wengine wakubwa. Brazil ina nafasi ya kipekee katika sekta hii kwa sababu miwa inaweza kutumika kuzalisha: Funzo Kilimo kinapounganishwa na viwanda, zao moja linaweza kuzalisha bidhaa nyingi. Hii ndiyo dhana ya value addition. 6. NYAMA Sekta ya nyama duniani inahusisha: Uzalishaji uliathiriwa na mambo kama: Kwa mwekezaji, fursa haipo tu katika kufuga. Ipo pia katika: ufugaji → chakula cha mifugo → afya ya mifugo → machinjio → uchakataji → cold chain → packaging → retail. Hii ndiyo sababu nchi yenye mifugo mingi inaweza kuwa na fursa kubwa zaidi ya viwanda vya nyama kuliko kuuza wanyama hai pekee. 7. MAZIWA Uzalishaji wa maziwa duniani uliendelea kukua, lakini sekta hiyo ilikabiliwa na changamoto kama: Maziwa pia yana faida ya kuwa yanaweza kugeuzwa kuwa bidhaa nyingi: Funzo Mzalishaji anayezalisha lita moja ya maziwa anauza bidhaa moja; msindikaji anaweza kujenga bidhaa nyingi kutoka kwenye malighafi hiyo hiyo. 8. SAMAKI NA BIDHAA ZA SAMAKI FAO ilikadiria uzalishaji wa samaki na mazao ya uvuvi na aquaculture kuendelea kukua mwaka 2022. Hata hivyo, sekta hiyo ilikabiliwa na: Hapa ndipo cold chain inapokuwa muhimu. Samaki ni bidhaa inayoweza kuharibika haraka. Kwa hiyo fursa inaweza kuwa katika: Fursa kubwa si kuvua samaki pekee. Fursa ni kuhakikisha samaki aliyekamatwa anafika kwa mlaji akiwa na thamani kubwa zaidi na upotevu mdogo. 9. CHAKULA NI SOKO LINALOHUSIANA NA IDADI YA WATU Moja ya masomo makubwa kutoka kwenye Food Outlook ni kwamba mahitaji ya chakula hayawezi kutenganishwa na: idadi ya watu + kipato + miji + tabia za matumizi + bei. Watu wanapoongezeka, mahitaji ya chakula huongezeka. Watu wanapohamia mijini, namna ya kununua na kutumia chakula hubadilika. Hapo ndipo fursa za: zinapoweza kukua. 10. CHANGAMOTO YA CHAKULA NI FURSA YA BIASHARA Hili ndilo somo muhimu zaidi. Mabadiliko ya tabianchi yanaweza kupunguza uzalishaji. Vita vinaweza kuvuruga supply chains. Bei ya mafuta inaweza kuongeza gharama za usafirishaji. Mfumuko wa bei unaweza kupunguza purchasing power. Lakini kila tatizo linazalisha swali la biashara: “Nani anaweza kutoa suluhisho?” Ikiwa kuna upungufu wa chakula, kuna fursa katika kuongeza uzalishaji. Ikiwa kuna upotevu baada ya mavuno, kuna fursa katika maghala. Ikiwa usafirishaji ni ghali, kuna fursa katika logistics. Ikiwa bidhaa inaharibika, kuna fursa katika cold chain. Ikiwa malighafi inauzwa ikiwa ghafi, kuna fursa katika processing. SERA ZINAZOWEZA KUATHIRI UZALISHAJI WA CHAKULA Ripoti ya FAO inaonyesha pia umuhimu wa sera katika masoko ya chakula. Serikali zinaweza kutumia zana mbalimbali, kulingana na mazingira ya nchi, kama: 1. RUZUKU Ruzuku zinaweza kupunguza baadhi ya gharama za pembejeo au uzalishaji, lakini zina gharama kwa Serikali na zinaweza kuwa na athari tofauti kwenye soko. 2. SERA ZA BIASHARA Kodi, ushuru, export restrictions, import policies na taratibu za biashara zinaweza kuathiri mtiririko wa chakula kati ya nchi. 3. TEKNOLOJIA NA MBEGU Sera kuhusu matumizi ya teknolojia za kilimo, ikiwemo mbegu zilizoboreshwa na GMO pale zinaporuhusiwa kisheria, zinaweza kuathiri tija na gharama za uzalishaji. FUNZO KUBWA

UCHAMBUZI WA KITABU How to Fck Up Your Startup by Kim Hvidkjaer MBINU ZA KUEPUKA KUUA BIASHARA YAKO Kuanzisha biashara ni rahisi kuliko kuijenga, kuiendesha kwa faida na kuifanya idumu. Katika kitabu How to Fck Up Your Startup, Kim Hvidkjaer anajadili makosa na maeneo muhimu ambayo mwanzilishi anapaswa kuyaangalia ili kupunguza uwezekano wa biashara yake kushindwa. Mwandishi anatumia uzoefu wake wa kuanzisha, kuuza na kuwekeza katika biashara kueleza upande ambao mara nyingi hauzungumzwi sana: mambo ambayo yanaweza kuiua biashara yako. 1. TABIA ZA MWANZILISHI Kabla ya kuangalia bidhaa, mtaji au soko, mwanzilishi anapaswa kujiangalia mwenyewe. Baadhi ya tabia zinaweza kuwa kikwazo kikubwa katika safari ya biashara. Usichelewe kuanza Huwezi kushinda mbio bila kuanza kukimbia. Watu wengi hubaki na mawazo kwa muda mrefu kwa sababu ya hofu, kutokujiamini au visingizio mbalimbali. Umri pekee haupaswi kuwa sababu ya kutokuanza. Lakini kuanza hakumaanishi kuanza bila kufikiri. Anza, jifunze, pima na boresha kadiri unavyoendelea. Usijione kwamba hutoshei Mwanzilishi anaweza kujikuta akiamini kwamba hana uwezo wa kutosha kuanzisha au kuongoza biashara. Hali hii mara nyingi huhusishwa na imposter syndrome. Njia mojawapo ya kukabiliana nayo ni: Usisubiri ujisikie umejiandaa kwa asilimia 100 ndipo uanze. Usifanye tu kile unachokipenda Ni muhimu kuwa na shauku na kile unachofanya, lakini biashara haiwezi kujengwa juu ya shauku pekee. Si kila kitu unachokipenda kina soko. Kwa hiyo, badala ya kuuliza tu, “Ninapenda kufanya nini?”, jiulize pia: “Soko linahitaji nini, na niko tayari kujifunza kukifanya vizuri?” Usitawanye nguvu zako Kujaribu kufanya mambo mengi kwa wakati mmoja kunaweza kupunguza umakini unaohitajika kujenga biashara. Mwanzilishi anapaswa kujua jambo gani ni muhimu zaidi kwa wakati huo na kulipa nguvu zinazostahili. Usijaribu kufanya kila kitu mwenyewe Biashara inapokua, mahitaji yanaongezeka na uwezo wa mtu mmoja una mipaka. Kushikilia kila kazi mwenyewe kunaweza kuzuia ukuaji wa biashara. Jifunze kuwatumia watu wenye uwezo katika maeneo ambayo wewe huna nguvu. 2. MUUNDO WA BIASHARA Wazo zuri pekee halitoshi. Unaweza kuwa na bidhaa nzuri lakini ukakosa mfumo wa kupata wateja, kuwahudumia, kupata mapato na kudhibiti gharama. Hapo wazo zuri linaweza kushindwa kibiashara. Njia rahisi ya kuanza kuuelewa muundo wa biashara ni kutumia Business Model Canvas, yenye maeneo haya: Pia, kabla ya kuingia katika sekta fulani, ni muhimu kuichunguza. Angalia: Usichague biashara kwa sababu tu unaipenda. Chunguza kwanza kama mazingira yake yanaweza kuunga mkono biashara unayotaka kujenga. 3. UTAFITI WA SOKO Kabla ya kuingia sokoni, lazima ujue unaingia kwa ajili ya nani na unashindana na nani. Jiulize: Wakati wa kufanya utafiti wa soko, epuka makosa yafuatayo: Utafiti wa soko haupaswi kuwa sababu ya kuchelewesha kuanza milele. Unapaswa kukusaidia kuanza kwa uelewa zaidi. 4. MTAJI WA BIASHARA Biashara inaweza kushindwa kwa sababu ya matumizi mabaya ya fedha, mtaji usiotosha, kushindwa kukusanya fedha au kutengeneza bidhaa ambayo soko haliitaji. Jambo muhimu ni kutokufanya “kupata mtaji” kuwa lengo lenyewe. Kabla ya kutafuta fedha nyingi, elewa: Soko linataka nini?Wateja wako wako tayari kulipia nini?Na biashara inaweza kutengeneza mapato kwa namna gani? Anza kwa kiwango kinachowezekana, jaribu soko, pata mrejesho na kisha panua. Njia mbalimbali za kupata mtaji zinaweza kujumuisha: Usipuuze usimamizi wa fedha Unapokuwa na mtaji: Na jambo muhimu: mtaji mkubwa si lazima uwe sawa na biashara bora. Mtaji mwingi ukitumika vibaya unaweza kuongeza ukubwa wa tatizo badala ya kulitatua. 5. KUUNDA BIDHAA Usifikirie kwamba bidhaa bora lazima itoke mara moja. Uundaji wa bidhaa ni mchakato wa kujaribu, kupata mrejesho na kuboresha. Tengeneza mfano wa bidhaa yako, peleka kwa wateja, sikiliza wanachosema, tambua mapungufu na boresha. Kwa kifupi: Tengeneza → Jaribu → Sikiliza → Boresha → Rudia. 6. KUONGOZA KAMPUNI Biashara haiwezi kukua zaidi ya uwezo wa watu wanaoiendesha. Moja ya misingi ya uongozi wa kampuni ni kuwa na timu yenye uwezo na mchanganyiko wa uzoefu na nguvu mpya. CEO anapaswa kuhakikisha: Kuhusu mwanzilishi mwenza Mwanzilishi mwenza anaweza kuwa na thamani kubwa ikiwa anajaza mapungufu uliyonayo. Anapaswa: Kuajiri na kuwaondoa watu Usiajiri kwa sababu tu biashara imeanza, wala usichelewe kuajiri mpaka mzigo uwe mkubwa kupita uwezo wa timu. Na pale mfanyakazi anapokuwa hafai kwa nafasi yake au gharama yake haiendani na thamani anayozalisha, CEO anapaswa kuwa tayari kufanya uamuzi mgumu. 7. MAUZO Mauzo ndiyo yanayogeuza thamani ya bidhaa kuwa mapato. Kampuni inayotaka kuwa endelevu inahitaji mfumo wa mauzo unaofanya kazi. Sababu zinazoweza kudhoofisha mauzo ni pamoja na: Kwa hiyo, CEO hapaswi kuliona eneo la mauzo kama jukumu la wauzaji pekee. Ukiitaka kampuni ikue, lazima ujue namna inavyopata wateja, inavyowabadilisha kuwa wanunuzi na inavyowafanya warudi tena. 8. KUKUZA KAMPUNI Ukuaji wa kampuni unaanza na uwezo wa mwanzilishi kujiongoza. CEO anapaswa: Swali muhimu ni: “Je, ninachofanya sasa kinanifikisha kwenye matokeo ninayolenga?” Kama jibu ni hapana, usiendelee kwa sababu tu uliwahi kusema hutakata tamaa. Kuna tofauti kati ya uvumilivu na kung’ang’ania jambo lisilofanya kazi. Wakati mwingine uamuzi wa busara ni kubadilisha mkakati, kuacha bidhaa fulani, kubadilisha soko au kuachana kabisa na jambo ambalo halitoi matokeo yanayotarajiwa. Somo kubwa la How to Fck Up Your Startup* ni kwamba biashara haianguki kwa sababu moja tu. Inaweza kudhoofishwa na tabia za mwanzilishi, muundo mbaya wa biashara, kutofanya utafiti wa soko, matumizi mabaya ya mtaji, bidhaa isiyokidhi mahitaji, uongozi dhaifu, mfumo mbaya wa mauzo au kushindwa kujiongoza wakati wa ukuaji. Kwa hiyo, usijiulize tu: “Nifanye nini ili biashara yangu ifanikiwe?” Jiulize pia: “Ni mambo gani nikiyafanya vibaya yanaweza kuiua biashara yangu?” Kwa sababu wakati mwingine kujua unachopaswa kuepuka ni sehemu muhimu ya kujua unachopaswa kufanya. Kila la heri, ndugu CEO.

Uchambuzi wa kitabu Hot seat by dan shapiro. Mwongozo wa Kuanzisha, Kujenga na Kuongoza Kampuni Yenye Mafanikio Ukiwa CEO Kumhusu Mwandishi Dan Shapiro ni mjasiriamali, mwanzilishi wa kampuni, mwekezaji na mshauri anayeshiriki uzoefu wake katika kujenga na kuendesha kampuni. Amehusika katika kuanzisha kampuni kadhaa, zikiwemo Ontela na Sparkbuy, ambayo baadaye ilinunuliwa na Google. Uzoefu huu unampa nafasi ya kuzungumzia ujasiriamali si kama nadharia pekee, bali kama safari yenye maamuzi magumu, kutafuta mtaji, kuajiri watu, kujenga bidhaa, kuongoza timu na kukabiliana na changamoto za ukuaji. Katika Hot Seat, Shapiro anatupitisha kwenye kile anachokiita kwa maana pana “kiti cha moto” cha CEO—nafasi yenye wajibu mkubwa, maamuzi yasiyo na uhakika, shinikizo na uwajibikaji mkubwa. Kitabu kinagusa maeneo makuu matano: A. KUANZISHA KAMPUNI 1. Kukaa kwenye kiti cha CEO kunahitaji kujifunza Unapokuwa mwanzilishi na CEO, si lazima uwe unajua kila kitu kuhusu kazi utakayokutana nayo. Unaweza kujikuta ukihitaji kufanya mambo ambayo hukuwahi kuyafanya: Hii ndiyo hali halisi ya mwanzo wa ujasiriamali. CEO mzuri si yule anayejua kila kitu; ni yule anayejua anachokijua, anachokikosa na watu gani wanaweza kumsaidia kujifunza au kukitekeleza. 2. Ujasiriamali ni kuchukua hatua kuelekea fursa Ujasiriamali unahitaji uwezo wa kuona fursa na kuchukua hatua hata wakati huna uhakika kwamba kila rasilimali utakayohitaji tayari ipo. Haimaanishi kufanya mambo bila mpango. Inamaanisha kutokuruhusu ukosefu wa kila kitu ukuzuie kuanza. Anza na ulicho nacho, jifunze unachokikosa, kisha jenga hatua inayofuata. 3. Jifunze kutoka kwa watu wenye uzoefu Moja ya faida kubwa kwa CEO ni kuwa karibu na watu wenye maarifa ambayo yeye hana. Tafuta muda wa kuzungumza na: Usisikilize ili tu ukubali kila wanachosema. Sikiliza ili upate mtazamo mpya wa tatizo lako. 4. “Hot Seat” ni kiti cha uwajibikaji Kuwa CEO kunaweza kumaanisha kufanya maamuzi wakati hujui matokeo yake kwa uhakika. Unaweza kuchelewa kulala kwa sababu ya: Ndiyo maana kiti cha CEO ni “hot seat”. Mamlaka makubwa yanaambatana na uwajibikaji mkubwa. B. MASWALI YA MWANZILISHI 5. Jiulize maswali matatu muhimu Kama CEO, jiulize mara kwa mara: 1. Tunapaswa kufanya nini?2. Shabaha yetu ni ipi?3. Kwa nini mimi ndiye ninayepaswa kuongoza hili? Haya si maswali ya siku ya kwanza pekee. Kadiri kampuni inavyokua, mazingira yanabadilika. Kwa hiyo CEO anapaswa kuendelea kuyapitia. Kazi ya CEO si kukaa kwenye nafasi tu; ni kuhakikisha kampuni inaelekea mahali sahihi. 6. Chagua jambo lako kuu CEO anaweza kuwa na majukumu mengi, lakini ni muhimu kuwa na jambo moja kuu analolisimamia kwa umakini mkubwa. Jiulize: “Ni jambo gani nikilifanya vizuri litaongeza kwa kiasi kikubwa nafasi ya kampuni kufanikiwa?” Hilo linaweza kuwa: Usiruhusu shughuli nyingi zikufanye usijue jambo gani ni la msingi zaidi. 7. Usipuuze watu wanaokutakia mema Mwanzo wa kampuni unaweza kuwa kipindi cha hisia nyingi na kujiamini kupita kiasi. Usipuuze watu wanaokupa ushauri wa kweli kwa sababu tu hawakubaliani na wewe. Sikiliza. Chuja. Chukua kinachofaa. Mjasiriamali anayefikiri hawezi kukosolewa anajinyima chanzo muhimu cha kujifunza. 8. Mwanzilishi mwenza anaweza kuwa nguvu kubwa Kuwa na mwanzilishi mwenza kunaweza kukupa mtu wa kushirikiana naye katika: Lakini mwanzilishi mwenza si suluhisho la kila kampuni. Muhimu zaidi ni kuwa na mtu ambaye: Kabla ya kuanzisha kampuni pamoja, zungumzeni kwa uwazi kuhusu pesa, umiliki, majukumu, maamuzi na nini kitatokea kama mmoja wenu ataondoka. 9. Tatua migogoro mapema Migogoro midogo ikiachwa inaweza kuwa mikubwa. Waanzilishi wanapokuwa na tofauti kuhusu: wasisubiri mpaka tatizo liwe kubwa. Tatizo dogo linalozungumziwa mapema ni rahisi zaidi kulitatua kuliko tatizo kubwa linalofichwa kwa muda mrefu. 10. Unaweza pia kuanzisha peke yako Si lazima kila kampuni iwe na waanzilishi wawili au zaidi. Unaweza kuanza mwenyewe ikiwa una uwezo wa kubeba majukumu muhimu na kupata watu wengine wa kukusaidia pale inapohitajika. Swali si: “Nina mwanzilishi mwenza?” Swali ni: “Nina uwezo wa kujenga kampuni hii kwa mfumo ninaouchagua?” C. JENGA KAMPUNI, SI WAZO PEKEE 11. Andika mnachotaka kujenga Kama mnaanzisha kampuni pamoja, kaa chini na mwanzilishi mwenza wako na andikeni: Kuandika kunalazimisha mawazo yaliyokuwa kichwani yawe wazi. 12. Punguza mawazo mengi Wajasiriamali wanaweza kuwa na mawazo mengi mazuri. Tatizo si ukosefu wa mawazo. Tatizo ni kutaka kuyafanya yote kwa wakati mmoja. Chagua machache yenye umuhimu mkubwa. Mawazo 20 yasiyotekelezwa yana thamani ndogo kuliko wazo moja lililofanyiwa kazi vizuri. 13. Kampuni hupitia hatua za ukuaji Katika mwanzo, kampuni inaweza kutegemea mtaji wa waanzilishi. Baadaye inaweza kuanza kupata mapato au kuvutia wawekezaji. Kadiri inavyokua, huanza kuwa na: Kila hatua ina changamoto zake. Usiongoze kampuni ya hatua ya tatu kwa fikra za kampuni ya hatua ya kwanza. 14. Wazo pekee halina thamani ya kibiashara Kuwa na wazo zuri si sawa na kuwa na biashara nzuri. Biashara inahitaji: Tatizo → Suluhisho → Mteja → Thamani → Malipo → Mfumo wa kuendelea. Kazi ya CEO ni kuhakikisha mambo hayo yanaanza kufanya kazi katika ulimwengu halisi. Usipende wazo lako kuliko ushahidi wa soko. D. KUTAFUTA MTAJI 15. Tafuta wawekezaji sahihi Si kila mtu mwenye pesa ni mwekezaji anayekufaa. Mchunguze mwekezaji: Kuwa na orodha ya wawekezaji unaowalenga badala ya kusubiri bahati. 16. Jenga mtandao wa wawekezaji Nenda kwenye: Lengo si kuomba pesa kila unapokutana na mtu. Jenga mahusiano kabla hujayahitaji. 17. Usijenge pitch kwa ajili ya kufundisha; ijenge kwa ajili ya kueleweka Unapowasilisha kampuni kwa mwekezaji, usimimine taarifa nyingi bila mpangilio. Mwekezaji anahitaji kuelewa kwa haraka: Pitch nzuri haifanyi mwekezaji ajue kila kitu; inamfanya aelewe mambo muhimu na atake kujua zaidi. 18. Usiseme huna washindani Kauli: “Hatuna washindani.” inaweza kuibua swali kubwa. Kama watu wana tatizo, kuna uwezekano tayari wanatumia njia fulani kulitatua. Mshindani wako si lazima awe kampuni inayouza bidhaa inayofanana na yako. Anaweza kuwa: Eleza kwa nini mteja atakuchagua wewe badala ya njia nyingine. 19. Uwasilishaji wako uwe rahisi na wenye ushahidi Takwimu, graph na picha zitumike kusaidia kueleza hoja, si kuifanya presentation iwe ngumu. Onyesha: Usisome slides. Jua unachowasilisha mpaka uweze kukieleza hata kama projector imezimika. E. UONGOZI WA CEO 20. Kazi kubwa ya CEO ni kujenga timu Kampuni haiwezi kukua kwa kutegemea nguvu za mwanzilishi pekee. CEO anapaswa kutafuta watu wenye uwezo na kuwapa nafasi ya kufanya kazi wanazoweza kufanya vizuri. Timu bora humwezesha CEO kufanya kazi ya CEO badala ya kuzama kwenye kila kazi ya kampuni. 21. Linda maono ya kampuni Maono yanaweza kupotea kampuni inapokua. Wafanyakazi

Uchambuzi wa Kitabu: Forever Employable by Jeff Gothelf. Mbinu 5 za kulifanya suala la ajira lisiwe wewe kulitafuta, bali fursa zianze kukutafuta Mwandishi: Jeff Gothelf Kumhusu Mwandishi Jeff Gothelf ni mwandishi, mshauri, mzungumzaji na mkufunzi anayefanya kazi na taasisi na kampuni katika maeneo ya bidhaa, uongozi, utamaduni wa kazi na namna ya kujenga mashirika yanayoweza kujifunza na kubadilika. Safari yake ni mfano wa mtu ambaye hakubaki kwenye mstari mmoja wa kazi maisha yake yote. Alianza kama mfanyakazi, akajenga uzoefu, akakua katika majukumu ya uongozi na baadaye akabadilisha namna alivyofanya kazi. Katika Forever Employable, anatupeleka kwenye swali muhimu: “Nini kingetokea kama badala ya kutegemea mwajiri mmoja akupe usalama wa kazi, ungejenga uwezo ambao ungefanya watu waanze kukutafuta kwa sababu ya kile unachokijua na unachoweza kufanya?” Hili si suala la kuacha ajira leo na kuanza biashara kesho. Ni suala la kujenga uwezo, utaalamu, jina na mtandao ambao unaweza kukupa fursa mbalimbali hata kama mazingira ya kazi yatabadilika. UTANGULIZI: USALAMA WA AJIRA UMEBADILIKA Dunia ya kazi imebadilika. Uwezo wa mtu kuwa na kazi moja kwa muda mrefu haupaswi kumfanya aache kujenga uwezo wake binafsi. Jiulize maswali haya mawili: Mwajiri wangu akiniambia kesho kwamba nafasi yangu haipo tena, ninaweza kuendelea vipi? Na: Kama fursa kubwa inayohitaji ujuzi wangu itatokea, watu wanaonifahamu watajua kwamba mimi ndiye mtu wa kuwasiliana naye? Maswali haya yanakulazimisha kufikiria zaidi ya mshahara wa mwezi. Yanakulazimisha kujenga ajira ambayo haitegemei mwajiri mmoja. MISINGI 5 YA KUJENGA UWEZO WA KUWA “FOREVER EMPLOYABLE” 1. USIACHE ROHO YA UJASIRIAMALI Ujasiriamali hapa si lazima uwe na kampuni kubwa. Ni namna ya kufikiri. Ni uwezo wa kuona fursa, kutambua tatizo na kujiuliza: “Ninaweza kutengeneza thamani gani hapa?” Badala ya kusubiri mtu akupatie nafasi, anza kujenga kitu ambacho kinaweza kuwa na thamani kwa wengine. Mtu mwenye fikra za kijasiriamali haulizi tu: “Nani atanipa kazi?” Anaanza pia kuuliza: “Ni tatizo gani ninaweza kulitatua?” 2. KUZA KUJIAMINI KUPITIA UWEZO Kujiamini kwa maana ya kujipa moyo pekee hakutoshi. Kujiamini kwa muda mrefu hujengwa na: Ujuzi + uzoefu + maandalizi + matokeo. Kadiri unavyokuwa na uwezo mkubwa katika eneo fulani, ndivyo unavyoweza kwenda sokoni ukiwa na kitu cha thamani cha kutoa. Usijenge tu picha ya mtu anayejua. Jenga uwezo wa kweli wa kufanya. 3. KUWA MJIFUNZAJI WA KUDUMU Ujuzi una thamani, lakini thamani yake inaweza kupungua mazingira yanapobadilika. Kwa hiyo, usiweke elimu yako mwisho. Soma vitabu. Sikiliza podcast. Hudhuria mafunzo. Zungumza na wataalamu. Jifunze kutoka kwa wateja. Fuatilia mabadiliko katika sekta yako. Na muhimu zaidi: Tumia unachojifunza. Mtu anayejifunza lakini hatumii maarifa yake anaweza kuwa na taarifa nyingi bila kujenga uwezo unaotambulika sokoni. 4. JIBORESHE MARA KWA MARA Kujifunza ni kupata maarifa. Kujiboresha ni kuyatumia kubadilisha namna unavyofanya mambo. Jiulize: Usifikiri kuna njia moja tu ya kufanya jambo. Uwezo wa kuona njia nyingine ni sehemu ya kujiboresha. 5. WEKEZA KWAKO MWENYEWE Kuna uwekezaji ambao ukipotea unaweza kuanza tena. Lakini uwezo unaojenga ndani yako unaweza kuendelea kukufungulia milango mbalimbali. Kwa hiyo, jitazame kama mradi unaoendelea kujengwa. Wekeza kwenye: Usiwe tu mfanyakazi wa kampuni; kuwa pia mmiliki wa mtaji wako wa maarifa na uwezo. KWA NINI UJENGE “AJIRA YAKO” MWENYEWE? Kuna sababu muhimu ya kuanza kufikiria hivi. 1. Kazi uliyonayo leo si lazima iwepo milele Sekta hubadilika, teknolojia hubadilika, kampuni hubadilika na majukumu hubadilika. 2. Ujuzi una ushindani Watu wapya wanaingia sokoni wakiwa na ujuzi mpya. Kwa hiyo, kile kilichokufanya uwe muhimu miaka mitano iliyopita huenda kisitoshe miaka ijayo. 3. Fursa nzuri si nyingi kila wakati Nafasi fulani zinaweza kuwa chache, huku watu wanaozihitaji wakiwa wengi. 4. Huwezi kutegemea bahati Ni bora kujenga uwezo na sifa zinazokufanya uwe rahisi kuonekana kuliko kusubiri nafasi ijitokeze. 5. Unaweza kujenga thamani yako nje ya kampuni moja Kampuni moja inaweza kuwa mwajiri wako. Lakini jina lako, ujuzi wako, uzoefu wako na mtandao wako vinaweza kuwa mali yako ya muda mrefu. MASWALI 3 YA KUJIULIZA Kabla hujaanza kujenga chapa yako binafsi, jiulize: 1. Nani anakujua nje ya watu wako wa karibu? Je, kuna watu katika sekta yako ambao hawajawahi kukutana nawe lakini wanajua unachofanya? 2. Fursa ikitokea leo, kwa nini wakuchague wewe? Ni kitu gani unacho ambacho kinaweza kukutofautisha? 3. Wakiamua kukutafuta, watakupata wapi? Hapa ndipo umuhimu wa personal brand na jukwaa lako unapokuja. Kama watu hawajui unachofanya, hata ukiwa na uwezo mkubwa, wanaweza wasiwe na sababu ya kukutafuta. HATUA 5 ZA KUJENGA AJIRA INAYOKUTAFUTA 1. SIMIKA BENDERA YAKO — PLANT A FLAG Chagua eneo ambalo unataka kujulikana nalo. Hii ndiyo “bendera” yako. Inaweza kutokana na: Kwa mfano, mtu anaweza kuamua: “Nataka kujulikana kwa kusaidia wafanyabiashara wadogo kuboresha mauzo.” Hapo ameanza kusimika bendera. Usijaribu kujulikana kwa kila kitu kwa wakati mmoja. Chagua eneo. Lifanyie kazi. Lifundishe. Andika kuhusu hilo. Ongea kuhusu hilo. Tatua matatizo yanayohusiana na hilo. Rudia kwa muda mrefu. Lengo ni kufikia mahali ambapo mtu anapokuwa na tatizo katika eneo hilo, jina lako linaanza kuja akilini. Bendera yako inahitaji jukwaa Jukwaa linaweza kuwa: Bendera bila jukwaa inaweza kuwa vigumu kuonekana. 2. SIMULIA HADITHI YA BENDERA YAKO Baada ya kuchagua eneo lako, watu wanahitaji kujua: Wewe ni nani? Unafanya nini? Kwa nini unafanya? Ni tatizo gani unalotatua? Umejifunza nini? Hapa ndipo storytelling inapokuwa muhimu. Hadithi nzuri inaweza kuwa na: Lakini usisimulie hadithi kwa ajili ya kujionyesha tu. Hadithi yako inapaswa kumsaidia mtu kuelewa thamani unayoweza kutoa. Na unapowasiliana: 3. IFUATE NJIA ULIYOICHAGUA Kujenga jina hakutokei kwa kuchapisha mara mbili au kuzungumza mara tatu. Kunahitaji uthabiti. Ukiamua kwamba eneo lako ni fulani: Jifunze. Fanya. Fundisha. Andika. Ongea. Rudia. Watu wanaweza wasikuone mwanzoni. Usichukulie hilo kama ishara kwamba hakuna thamani. Jenga ushahidi wa uwezo wako hatua kwa hatua. Kadiri watu wanavyokuona ukitoa thamani katika eneo moja kwa muda mrefu, ndivyo wanavyoweza kuanza kukuunganisha na eneo hilo. Kutokana na hilo, fursa zinaweza kuanza kuonekana: 4. FUNDISHA UNACHOJUA Njia nzuri ya kuimarisha uelewa wako ni kujaribu kueleza unachojua kwa wengine. Fundisha kwenye: Unapofundisha, unalazimika kupanga mawazo yako vizuri. Na unapojaribu kujibu maswali ya wengine, unatambua mapengo katika uelewa wako. Kwa hiyo: Usisubiri uwe mtaalamu wa kila kitu ndipo uanze kufundisha. Fundisha kile unachokijua vizuri, huku ukiendelea kujifunza. 5. TOA THAMANI KABLA HUJAOMBA MALIPO Hii haimaanishi kwamba kila kitu unachofanya kiwe

Uchambuzi wa kitabu cha EXTREME OWNERSHIP How U.S. Navy SEALs Lead and Win Jocko Willink & Leif Babin NAMNA YA KUONGOZA KIMKAKATI, KUCHUKUA WAJIBU NA KUSHINDA Extreme Ownership ni kitabu kinachozungumzia uongozi, uwajibikaji, kufanya maamuzi na kujenga timu zinazoweza kufanikisha malengo katika mazingira yenye changamoto. Waandishi, Jocko Willink na Leif Babin, ni maafisa wa zamani wa U.S. Navy SEALs ambao walihudumu katika mazingira ya vita, ikiwemo Iraq. Kutokana na uzoefu wao wa uongozi katika mazingira hayo, walikusanya kanuni walizojifunza na kuzihamisha katika mazingira ya biashara na maisha ya kawaida. Baadaye waliunda kampuni ya ushauri wa uongozi, Echelon Front, kupitia ambayo wamekuwa wakifundisha viongozi na mashirika kuhusu uongozi, utendaji wa timu na utekelezaji wa mikakati. Hoja kuu ya kitabu ni rahisi lakini nzito: Kiongozi anapaswa kuchukua umiliki kamili wa kile kinachotokea ndani ya eneo lake la wajibu, badala ya kutumia muda kutafuta mtu wa kulaumiwa. Tuzame katika kanuni kuu za kitabu. KANUNI KUU ZA EXTREME OWNERSHIP 1. Hakuna uongozi bila timu. Uongozi haujengwi na mtu mmoja anayefanya kila kitu. Uongozi unahusisha watu wenye uwezo, uzoefu, vipaji na majukumu tofauti wanaofanya kazi pamoja kuelekea lengo moja. Kiongozi bora hajengi timu inayomtegemea yeye kwa kila jambo. Anajenga timu inayoweza kutumia uwezo wa kila mwanachama kutatua matatizo na kufanikisha lengo. Kama biashara haiwezi kufanya kazi bila wewe kuwepo kila dakika, hujajenga mfumo; umejenga utegemezi. 2. Chukua wajibu wote — Extreme Ownership Hii ndiyo falsafa kuu ya kitabu. Mambo yanapokwenda vibaya, swali la kwanza si: “Nani amekosea?” Swali la kwanza ni: “Mimi kama kiongozi nilishindwa kufanya nini ili jambo hili lisitokee?” Hii haimaanishi kwamba kila kosa limetokana na kiongozi moja kwa moja. Maana yake ni kwamba kiongozi anawajibika kutafuta namna ya kurekebisha mfumo, mawasiliano, maandalizi au maamuzi yaliyosababisha tatizo. Kiongozi anapochukua wajibu, anapata nafasi ya kurekebisha hali. Anapokataa wajibu na kuanza kulaumu wengine, anapoteza uwezo wa kubadilisha matokeo. 3. Hakuna timu mbaya; kuna uongozi unaoweza kuboreshwa Waandishi wanasisitiza kwamba kiongozi anapaswa kuanza kujichunguza kabla ya kuwahukumu watu wake. Timu ikishindwa mara kwa mara, usikimbilie kusema: “Watu wangu hawana uwezo.” Jiulize: Kiongozi anaweza kuwa na watu wazuri lakini akawafanya washindwe kwa sababu ya uongozi dhaifu. 4. Jiamini, lakini usipuuze ukweli Kiongozi anahitaji kuwa na imani kwamba timu inaweza kufanikisha jukumu lake. Lakini kujiamini hakumaanishi kujidanganya. Kiongozi anatakiwa kuelewa: WHY — Kwa nini tunafanya hivi?WHAT — Tunapaswa kufanya nini?HOW — Tutakifanyaje? Kama hujui majibu, usijifanye unajua. Uliza. Jifunze. Elewa. Kisha ongoza. Kujiamini bila uelewa ni kiburi. 5. Umimi unaweza kuwa adui wa uongozi Kiongozi anayejiona yeye ndiye mwenye akili kuliko kila mtu atashindwa kutumia uwezo wa timu yake. Umimi unaweza kumfanya kiongozi: Kiongozi bora haongozwi na hitaji la kuonekana yuko sahihi. Anaongozwa na hitaji la timu kufanikiwa. 6. Cover and Move — Jilinde na songa mbele Hii ni moja ya kanuni muhimu zinazotokana na mazingira ya kijeshi. Maana yake ni kwamba watu kwenye timu wanapaswa kusaidiana. Mmoja akifanya hatua fulani, mwingine anamsaidia kuhakikisha mazingira yanamwezesha kufanya hatua hiyo. Katika biashara, hii inaweza kumaanisha: Hakuna ushindi wa mtu mmoja ikiwa timu nzima inashindwa. 7. Rahisisha mambo — Simple Mipango migumu ni rahisi kuvutia kwenye karatasi lakini inaweza kuwa migumu kutekeleza. Kadiri mpango unavyokuwa mgumu, ndivyo uwezekano wa watu kutouelewa au kuutekeleza vibaya unavyoongezeka. Kwa hiyo: Rahisisha lengo.Rahisisha maelekezo.Rahisisha majukumu.Rahisisha mawasiliano. Rahisi haimaanishi rahisi kufanya. Maana yake ni rahisi kuelewa na kutekeleza. 8. Tulia, tazama hali, kisha chukua hatua Katika mazingira yenye presha, watu wengi huanza kufanya maamuzi kwa hofu. Kitabu kinafundisha umuhimu wa kutulia kwanza. Unapokutana na tatizo: Tulia → Tambua kinachoendelea → Weka vipaumbele → Chukua hatua. Usiruhusu presha ikufanye ufanye mambo mengi yasiyo na umuhimu. Kiongozi mwenye utulivu anaweza kuona kile ambacho watu wengine hawaoni wakati wa machafuko. 9. Prioritize and Execute — Weka kipaumbele na tekeleza Tatizo kubwa la viongozi wengi si kukosa kazi. Ni kuwa na kazi nyingi kwa wakati mmoja. Unapokuwa na matatizo kumi, huwezi kuyashughulikia yote kwa kiwango sawa kwa wakati mmoja. Tambua jambo muhimu zaidi. Lishughulikie. Likishatatuliwa, nenda kwenye linalofuata. Hii ndiyo maana ya: Prioritize and Execute. Usiruhusu wingi wa matatizo ukuzuie kutatua tatizo muhimu zaidi. 10. Decentralized Command — Gawanya mamlaka Kiongozi hawezi kusimamia kila kitu mwenyewe. Kadiri shirika linavyokua, ndivyo linavyohitaji viongozi zaidi katika ngazi mbalimbali. Kiongozi mkuu anapaswa: Usijenge biashara ambayo kila uamuzi lazima upitie kwako. Ukifanya hivyo, wewe ndiye utakuwa bottleneck ya biashara yako. 11. Kiongozi lazima awe na uwezo wa kufanya maamuzi magumu Uongozi si kutoa hotuba nzuri pekee. Wakati mwingine kiongozi anatakiwa kufanya maamuzi ambayo si rahisi. Hapo ndipo uwezo wa: Critical Decision-Making unapokuwa muhimu. Kiongozi anahitaji kukusanya taarifa zinazohitajika, kutambua jambo muhimu zaidi, kupima hatari na kufanya uamuzi. Usisubiri uhakika wa asilimia 100 kabla ya kuchukua hatua. Katika mazingira halisi, mara nyingi utalazimika kufanya maamuzi ukiwa na taarifa ambazo hazijakamilika. 12. Mawasiliano bora ni silaha ya uongozi Timu haiwezi kutekeleza jambo ambalo haielewi. Kiongozi anatakiwa kuhakikisha kila mwanachama anaelewa: Mawasiliano mabaya yanaweza kuharibu hata mpango mzuri. 13. Jifunze ukiwa unatenda — OJT OJT — On-the-Job Training inasisitiza kujifunza kupitia utekelezaji wa kazi. Usisubiri ujue kila kitu ndipo uanze. Anza. Fanya. Kosea. Jifunze. Rekebisha. Rudia. Hii haimaanishi kufanya mambo bila maandalizi. Maana yake ni kwamba uzoefu wa vitendo ni sehemu muhimu ya kujenga uwezo. 14. Jifunze kutokana na makosa Makosa si mwisho wa safari. Tatizo kubwa zaidi ni kufanya kosa, kulificha, kisha kulirudia. Kiongozi bora huuliza: Nini kilitokea? Kwa nini kilitokea? Tulipaswa kufanya nini tofauti? Tutabadilishaje mfumo ili lisijirudie? Hapo ndipo kosa linageuka kuwa maarifa. MAMBO 10 YA KUBEBEKA KUTOKA KWENYE EXTREME OWNERSHIP 1. Anza na wewe mwenyewe Kabla hujalaumu timu yako, jiulize umefanya nini kama kiongozi. Chukua wajibu kabla hujatafuta wa kulaumiwa. 2. Jenga timu inayoshirikiana Usiwafanye watu washindane ndani ya timu wakati lengo ni kushinda pamoja. Wafanye waone mafanikio ya timu kama mafanikio yao. 3. Eleza WHY, WHAT na HOW Watu wakielewa sababu, lengo na namna ya kutekeleza, wanaweza kufanya kazi kwa uhuru zaidi bila kusubiri kila kitu kutoka kwa kiongozi. 4. Dhibiti ego yako Usipigane kulinda hadhi yako. Pigania kulinda lengo. 5. Linda timu na saidia timu isonge mbele Cover and Move inatufundisha kwamba mafanikio ya timu yanahitaji kusaidiana, si kila

UCHAMBUZI WA KITABU: DEVELOPING THE LEADER WITHIN YOU. Mambo ya kuyaweka akilini kama unataka kufanya mambo bora ukiwa kiongozi katika biashara, taasisi, kampuni au uongozi wa umma “Everything rises and falls on leadership.” — John C. Maxwell Kumhusu Mwandishi John C. Maxwell ni mwandishi, mfundishaji na mzungumzaji anayejulikana sana katika eneo la uongozi. Ameandika vitabu vingi kuhusu uongozi na amefanya kazi kwa miongo kadhaa akifundisha viongozi na taasisi kuhusu namna ya kujenga uwezo wa kuongoza. Katika Developing the Leader Within You, Maxwell anaweka msisitizo mkubwa kwenye wazo kwamba uongozi si cheo pekee; uongozi unahusiana sana na uwezo wa kumshawishi mtu mwingine kuelekea kwenye jambo fulani. Kwa hiyo, safari ya uongozi haipaswi kuanza siku unapopewa cheo. Inapaswa kuanza siku unapoamua kujijenga wewe mwenyewe. Haya ndiyo baadhi ya mafunzo muhimu ya kuondoka nayo. 1. Uongozi ni ushawishi Kwa mtazamo wa Maxwell: “Leadership is influence—nothing more, nothing less.” Uongozi unaweza kuonekana katika mazingira mbalimbali kwa sababu watu wana uwezo wa kuwa na ushawishi juu ya wengine. Kuwa na cheo kunaweza kukupa mamlaka, lakini cheo pekee hakihakikishi kwamba watu watakuamini, watakusikiliza au watataka kufuata mwelekeo unaouonyesha. Ndiyo maana mtu anaweza kuwa na cheo kikubwa lakini akawa na ushawishi mdogo, wakati mwingine asiye na cheo anaweza kuwa na ushawishi mkubwa. Uongozi unaanza na uwezo wa kushawishi. 2. Usijiambie “sikuzaliwa kuwa kiongozi” Baadhi ya watu huamini kwamba uongozi ni kipaji ambacho mtu huzaliwa nacho na wengine hawana. Maxwell anasisitiza kwamba uwezo wa uongozi unaweza kujengwa. Hivyo, usitumie kutokuwa na uzoefu kama sababu ya kutokujifunza kuongoza. Unaweza kuanza na hatua ndogo: Uongozi ni uwezo unaoweza kukuzwa. 3. Anza kuongoza kabla hujapewa cheo Usisubiri mpaka uwe meneja ndipo uanze kujifunza kuwa kiongozi. Ukisubiri cheo ndipo uanze kujenga uwezo wa kuongoza, utakuwa umechelewa kujiandaa. Anza ulipo. Ukiwa mfanyakazi, ongoza kupitia mfano wako. Ukiwa kwenye timu, kuwa mtu wa suluhisho. Ukiwa mfanyabiashara, jenga watu wanaokuzunguka. Huhitaji cheo ili kuanza kujenga uwezo wa uongozi. 4. Wekeza katika uwezo wako wa ushawishi Uwezo wa kuongoza watu unajengwa kwa uwezo wa kuwasiliana, kuwaelewa wengine na kuwashawishi. Kwa hiyo, kama unataka kuongeza uwezo wako wa uongozi, jifunze: Mawasiliano → kuelewa watu → ushawishi. Watu hawafuati tu kile unachosema; mara nyingi huathiriwa na namna unavyowatendea, unavyowasiliana nao na thamani unayowaletea. 5. Uongozi una viwango Maxwell anaeleza viwango vitano vya uongozi: 1. Position — Nafasi Watu wanakufuata kwa sababu una cheo au mamlaka rasmi. 2. Permission — Ruhusa Watu wanakufuata kwa sababu wamejenga uhusiano mzuri na wewe na wanataka kufanya kazi pamoja nawe. 3. Production — Uzalishaji Watu wanakuamini kwa sababu unazalisha matokeo. 4. People Development — Maendeleo ya watu Watu wanakufuata kwa sababu unawasaidia kukua na kuwa bora. 5. Pinnacle — Heshima Hiki ni kiwango cha juu ambapo uongozi wako umejenga heshima na ushawishi mkubwa kwa muda mrefu. Usikimbilie kutaka kuwa kwenye ngazi za juu bila kulipa gharama ya kujenga uwezo katika ngazi zilizotangulia. 6. Mafanikio yanahitaji watu wa kuyaendeleza Kujenga kitu ni jambo moja. Kujenga watu wanaoweza kuendeleza kile ulichojenga ni jambo jingine. Kiongozi anayefikiria muda mrefu haulizi tu: “Nimejenga nini?” Anauliza pia: “Nimewajenga akina nani ambao wanaweza kuendeleza hiki nilichokijenga?” Urithi wa uongozi haupimwi tu kwa kile ulichokifanya, bali pia kwa watu uliowaandaa kuendelea nacho. 7. Jifunze kuweka vipaumbele Kiongozi hawezi kutoa umakini sawa kwa kila jambo. Kuwa na mambo mengi muhimu kwa wakati mmoja kunaweza kukufanya ushindwe kufanya jambo lolote kwa ubora unaotakiwa. Jiulize: “Ni jambo gani likifanyika vizuri litafanya mambo mengine yawe rahisi?” Kisha lipe hilo jambo muda, nguvu na umakini unaostahili. 8. Tabia ndiyo msingi wa uongozi Uwezo bila tabia unaweza kuwa hatari. Maxwell anaweka mkazo kwenye tabia za kiongozi kama: Uhalisia — Authenticity Kuwa tayari kukubali makosa na kutokuwa mkamilifu. Kujiongoza — Self-management Kuweza kufanya maamuzi sahihi hata wakati hisia zinataka vingine. Unyenyekevu — Humility Kuweza kuona mambo kwa mtazamo wa wengine na kutotawaliwa na majivuno. Ujasiri — Courage Kufanya jambo linalopaswa kufanyika hata unapohisi hofu. Kiongozi anayeshindwa kujiongoza mwenyewe atapata ugumu mkubwa kuwaongoza wengine. 9. Jiepushe na “magonjwa” ya uongozi Kuna tabia zinazoweza kumdhoofisha kiongozi taratibu. Miongoni mwa hizo ni: Uongozi unapokuwa njia ya kujinufaisha pekee, unapoteza sehemu muhimu ya kusudi lake. 10. Kipimo cha uongozi ni mabadiliko unayozalisha Kiongozi anapaswa kuacha mazingira yake yakiwa bora kuliko alivyoyakuta. Hilo linaweza kuwa: Uongozi si kuhusu kuonekana; ni kuhusu mabadiliko unayosaidia kuyatengeneza. 11. Mafanikio ya jana yanaweza kuwa kikwazo cha kesho Usiruhusu mafanikio yako ya zamani yakufanye uamini kwamba tayari umejua kila kitu. Mazingira hubadilika. Wateja hubadilika. Teknolojia hubadilika. Watu hubadilika. Kwa hiyo, kiongozi anayataka mafanikio ya kesho lazima awe tayari kujifunza tena leo. Usiishi kwa sifa za jana wakati mazingira yanahitaji uwezo mpya leo. 12. Mawasiliano ya mabadiliko yanahitaji hekima Si kila mtu anahitaji taarifa kwa namna ileile. Unapotaka kuleta mabadiliko, elewa watu unaowasiliana nao, mazingira yao na namna wanavyopokea ujumbe. Kiongozi mzuri hajui tu nini cha kusema, bali pia anajua nani wa kumwambia, lini na kwa namna gani. 13. Tatua matatizo Njia mojawapo ya kujenga thamani yako kama kiongozi ni kuwa mtu wa kutatua matatizo. Kiongozi anapokutana na tatizo haulizi tu: “Kwa nini hili limetokea?” Anauliza pia: “Tulifanye nini sasa?” Matatizo ni sehemu ya kazi ya uongozi. Kwa hiyo, kama hutaki kukutana na matatizo, huenda hutaki majukumu ya uongozi. 14. Usilazimishe kuwa sahihi; tafuta kufanya lililo sahihi Kiongozi anaweza kukosea. Jambo muhimu si kushinda kila mjadala au kuthibitisha kwamba wewe ndiye mwenye akili zaidi. Jambo muhimu ni kufikia uamuzi unaosaidia jambo kusonga mbele. Kama umefanya makosa, kubali. Kama kuna njia bora, jifunze. Kama umeanguka, simama. Lengo si kuonekana uko sahihi kila wakati; lengo ni kufanya lililo sahihi. 15. Kwenye kila tatizo kuna fursa ya kujifunza Tatizo likitatuliwa linaweza kuacha maarifa ambayo hayakuwepo kabla. Kwa hiyo, usiangalie matatizo kama vikwazo pekee. Jiulize: “Tatizo hili linanifundisha nini?” Kisha tumia somo hilo kuzuia tatizo hilo au linalofanana nalo lisijirudie. 16. Fikra zako zinaathiri namna unavyoongoza Kiongozi anahitaji mtazamo unaomsaidia kuona uwezekano badala ya kuona vikwazo pekee. Baadhi ya misingi ya fikra ya kiongozi ni: Mtazamo huu haumaanishi kupuuza matatizo; unamaanisha kukabiliana nayo ukiamini kwamba yanaweza kushughulikiwa. 17. Acha visingizio, chukua hatua Kiongozi anayelenga matokeo hawezi kutumia muda mwingi kutafuta sababu

KWA NINI UWEKEZE SIMIYU? Uchambuzi wa Fursa za Uwekezaji Mkoa wa Simiyu 1. UTANGULIZI Simiyu ni miongoni mwa mikoa ya Tanzania Bara yenye fursa zinazotokana na kilimo, ufugaji, biashara, viwanda, utalii, huduma na ujenzi. Kwa mujibu wa Sensa ya Watu na Makazi ya mwaka 2022, Mkoa wa Simiyu ulikuwa na watu zaidi ya milioni 2, ikilinganishwa na takribani milioni 1.58 mwaka 2012. Ukuaji huu wa idadi ya watu una maana muhimu kwa mwekezaji kwa sababu unaongeza mahitaji ya chakula, makazi, usafirishaji, elimu, afya, bidhaa na huduma mbalimbali. Pamoja na kuwa kilimo ni shughuli muhimu ya kiuchumi kwa wakazi wengi wa Simiyu, fursa kubwa zaidi kwa mwekezaji haipo kwenye uzalishaji pekee, bali kwenye kujenga biashara zinazounganisha uzalishaji na masoko kupitia uchakataji, uhifadhi, usafirishaji, ufungashaji na kuongeza thamani. 2. NGUVU ZA KIUCHUMI ZA SIMIYU Miongoni mwa mambo yanayoweza kuvutia uwekezaji Simiyu ni: Kwa hiyo, Simiyu inaweza kuangaliwa si tu kama mkoa wa kuzalisha malighafi, bali kama eneo lenye nafasi ya kujenga mnyororo mzima wa thamani. 3. MAZAO YENYE FURSA ZA KIBIASHARA Miongoni mwa mazao yanayozalishwa Simiyu ni: Mazao ya biashara Mazao ya chakula Kwa mwekezaji, muhimu si kuangalia tu kiasi cha zao kinachozalishwa. Maswali muhimu ni: Zao linazalishwa kiasi gani?Linauzwa wapi?Ni sehemu gani ya mnyororo wa thamani haijapata huduma ya kutosha?Ni gharama gani za kulifikisha sokoni?Na ni thamani gani inaweza kuongezwa kabla ya kuuza? Hapo ndipo fursa ya biashara inapoweza kujitokeza. 4. PAMBA: FURSA KUTOKA SHAMBANI HADI KIUFUNDI Pamba ni moja ya sekta muhimu katika uchumi wa Simiyu. Badala ya kuangalia pamba kama zao la kuuza pekee, mwekezaji anaweza kuangalia mnyororo mzima wa thamani: Mbegu → uzalishaji → ukusanyaji → uchambuzi → usindikaji → bidhaa za pamba → ufungashaji → masoko. Hivyo, fursa zinaweza kujumuisha: Maeneo kama Meatu na Maswa yanaweza kuchunguzwa zaidi kwa fursa zinazohusiana na sekta hii, kulingana na upatikanaji wa malighafi, miundombinu na soko. 5. UFUGAJI NA VIWANDA VYA BIDHAA ZA MIFUGO Simiyu ina msingi mkubwa wa ufugaji, hivyo fursa hazipaswi kuishia kwenye kuuza wanyama hai. Mwekezaji anaweza kuangalia: Hii ndiyo dhana ya kuongeza thamani: badala ya kuuza malighafi pekee, sehemu kubwa zaidi ya thamani inazalishwa ndani ya mnyororo wa biashara. 6. UCHAKATAJI WA MAZAO Mazao kama choroko, mbaazi, dengu, karanga, alizeti, mpunga na mahindi yanaweza kuunda fursa mbalimbali za viwanda vidogo, vya kati na vikubwa. Fursa zinaweza kujumuisha: Kwa mfano, badala ya kuuza alizeti kama mbegu pekee, kuna fursa ya kuangalia uzalishaji wa mafuta, mashudu na bidhaa nyingine zinazotokana na uchakataji wake. Vivyo hivyo, karanga, mpunga, choroko, mbaazi na dengu zinaweza kuchunguzwa kwa mtazamo wa mnyororo wa thamani. 7. SAMAKI, MBINU ZA UHIFADHI NA MNYORORO BARIDI Uwekezaji katika sekta ya samaki unaweza kuhusisha zaidi ya uvuvi. Fursa zinaweza kuwa katika: Hii ni muhimu kwa bidhaa zinazohitaji kuhifadhiwa katika mazingira maalumu ili kupunguza upotevu baada ya uzalishaji. 8. UTALII Simiyu ina nafasi ya kuendeleza biashara zinazohusiana na utalii kutokana na ukaribu wake na maeneo muhimu ya utalii kaskazini mwa Tanzania. Fursa zinaweza kujumuisha: Hata hivyo, kabla ya kuwekeza katika eneo maalumu la utalii, mwekezaji anapaswa kuthibitisha hadhi ya eneo, mipaka, umiliki wa ardhi, mahitaji ya leseni na kanuni za uhifadhi zinazotumika. 9. ELIMU NA MAFUNZO YA KATI Ukuaji wa uchumi unahitaji watu wenye ujuzi. Hivyo, kuna nafasi ya kuchunguza uwekezaji katika vituo vya mafunzo vinavyolenga mahitaji halisi ya uchumi wa mkoa, kama: Mafunzo yanapounganishwa na mahitaji ya soko, yanaweza kusaidia kutengeneza nguvu kazi inayohitajika na sekta binafsi. 10. AFYA Kuongezeka kwa idadi ya watu na shughuli za kiuchumi huongeza mahitaji ya huduma za afya. Fursa zinaweza kujumuisha: 11. NYUMBA, MAJENGO NA BIASHARA ZA MALI Ukuaji wa miji na biashara unaweza kuongeza mahitaji ya: Hapa mwekezaji anapaswa kuanza na utafiti wa mahitaji ya eneo husika badala ya kujenga kwa kudhani kwamba soko lipo. 12. MAGHALA NA MIUNDOMBINU YA UHIFADHI Kwa mkoa unaotegemea sana kilimo, uhifadhi ni sehemu muhimu ya mnyororo wa thamani. Fursa zinaweza kuwa katika: Changamoto ya upotevu baada ya mavuno inaweza pia kuwa fursa ya biashara kwa mwekezaji anayeweza kutoa suluhisho lenye gharama inayokubalika na soko. 13. NISHATI NA VIWANDA VYA MAFUTA YA MIMEA Alizeti na pamba zinaweza kutoa fursa katika sekta ya mafuta ya kula na bidhaa nyingine zinazotokana na mbegu. Fursa zinaweza kujumuisha: 14. KUKU NA MAYAI Sekta ya kuku inaweza kutengeneza fursa kuanzia uzalishaji hadi uchakataji. Maeneo ya kuangalia ni: 15. UPANDAJI MITI NA BIASHARA ZA MISITU Uwekezaji wa miti unaweza kuwa wa muda mrefu na unahitaji kuangalia: Hivyo, upandaji miti unaweza kuangaliwa kama uwekezaji wa muda mrefu badala ya biashara ya haraka. 16. VIWANDA VYA NYANYA NA BIDHAA NYINGINE ZA CHAKULA Nyanya na mazao mengine yanayoharibika haraka yanaweza kutoa fursa katika: Lengo ni kupunguza upotevu na kuongeza thamani kabla bidhaa haijafika kwa mlaji. 17. NANI ANAWEZA KUNUFAIKA NA FURSA HIZI? Mwongozo huu unaweza kuwa na manufaa kwa: 18. SERA, SHERIA NA MAZINGIRA YA UWEKEZAJI Uwekezaji haupaswi kutegemea kauli ya kwamba “mkoa ni salama” pekee. Mwekezaji anahitaji kuchunguza mazingira ya kisheria, umiliki wa ardhi, kodi, leseni, mazingira, sekta husika na taratibu za usajili. Sera na sheria zilizotajwa katika mwongozo wa awali zinapaswa kuhakikiwa dhidi ya matoleo ya sasa kabla ya kuchapishwa kama rejea rasmi, kwa sababu baadhi ya sera zinaweza kuwa zimebadilishwa, kusahihishwa au kubadilishwa na mifumo mipya ya kisheria. Kwa hiyo, mwongozo rasmi wa uwekezaji unapaswa kuambatanisha pia taarifa kuhusu: 19. JINSI YA KUMFIKIRISHA MWEKEZAJI SIMIYU Mwekezaji hapaswi kuambiwa tu: “Simiyu ina fursa nyingi.” Anapaswa kuonyeshwa fursa + tatizo + soko + malighafi + gharama + miundombinu + kanuni + faida inayoweza kupatikana. Kwa mfano: Fursa: Kiwanda cha kusindika alizetiMalighafi: Alizeti kutoka kwa wakulimaTatizo: Wakulima kuuza mazao ghafiSuluhisho: Kusindika na kufungasha mafutaSoko: Simiyu na masoko ya mikoa mingineBidhaa ya ziada: Mashudu kwa ajili ya chakula cha mifugo. Huu ndiyo mtazamo unaoweza kugeuza mwongozo wa uwekezaji kutoka kwenye orodha ya fursa kuwa nyaraka ya kufanya maamuzi ya biashara. Simiyu inaweza kuangaliwa kama mkoa wenye fursa zinazotokana na uzalishaji, idadi ya watu, malighafi, mifugo, kilimo, biashara na mahitaji ya huduma. Lakini fursa kubwa zaidi inaweza kupatikana katika sehemu ambazo bado kuna pengo kati ya: Mzalishaji → Mkusanyaji → Msindikaji → Mhifadhi → Msafirishaji → Mfanyabiashara

Uchambuzi wa kitabu: The self-employed life by Jeffrey shaw. KUHUSU MWANDISHI Jeffrey Shaw ni mjasiriamali aliyejiajiri katika tasnia ya upigaji picha (Photography), mnenaji, kocha wa biashara na mshauri wa ukuzaji wa chapa (Brand). Pia anaendesha biashara ya podcast na ameandika vitabu vinavyohusu maisha na safari ya kujiajiri. NENO LA UTANGULIZI KWA WEWE ULIYEJIAJIRI Unapaswa kujishukuru na kujipongeza kwa uamuzi wa kujiajiri, kwa sababu kupitia shughuli zako unachangia katika uchumi wa Taifa, unaendesha familia yako na unatoa huduma au bidhaa zinazowasaidia watu wengine. Hata hivyo, kujiajiri si mwisho wa safari. Ni mwanzo wa safari inayohitaji ukuaji binafsi, mikakati ya kibiashara na tabia nzuri za kila siku. Mwandishi anaonesha kuwa mafanikio ya biashara yanategemea mambo matatu makuu: Mosi: Ukuaji wako binafsi (Personal Development). Pili: Mikakati ya kibiashara (Business Strategies). Tatu: Tabia za mafanikio za kila siku (Daily Habits). MWANZONI UKITAKA KUANZISHA BIASHARA AU ENEO LAKO LA KUJIAJIRI 1. ANZA NA MUUNDO WA FIKRA Hatua ya kwanza ni kujijenga wewe mwenyewe. Jifahamu na tambua uwezo ulio nao. Jiulize: ✓ Mimi ni nani?✓ Nina nguvu gani?✓ Ninataka nini katika maisha yangu?✓ Ninaweza kufanya nini ili kupata ninachokitaka?✓ Ni hatua gani ninapaswa kuanza kuchukua? Kisha chukua hatua na kila unapopata mafanikio, jifunze kuyatunza na kuyaendeleza. Mchakato huu unaweza kuangaliwa kupitia: BE → DO → HAVE Kwanza kuwa mtu unayetaka kuwa (Be), kisha fanya mambo yanayohitajika (Do), ndipo upate matokeo unayotaka (Have). 2. JIAJIRI KWA SABABU YENYE MAANA Usijiajiri kwa sababu tu umechoshwa na ajira. Jiulize kwa nini unataka kujiajiri. Sababu zinaweza kuwa: ✓ Unataka kuacha alama.✓ Unataka kuwa na uwezo mkubwa wa kuamua kuhusu maisha yako.✓ Unataka kukua.✓ Unataka kufanya mambo kwa namna tofauti. Sababu yenye nguvu inaweza kukusaidia kuvumilia changamoto utakazokutana nazo katika safari hiyo. 3. ELEWA KUWA BIASHARA NI SAFARI YA KUJIFUNZA Biashara ina mchakato wa kujaribu, kukosea, kujifunza na kuboresha. Utafanya maamuzi ambayo baadaye utaona hayakuwa sahihi. Utakosea, utashindwa na wakati mwingine utajiuliza kama ulifanya uamuzi sahihi wa kuanza. Muhimu si kutokosea kabisa. Muhimu ni kujifunza kutokana na makosa na kuboresha maamuzi yanayofuata. 4. JIUNDIE MIFUMO BORA YA UENDESHAJI Usiiendeshe biashara kwa kutegemea kumbukumbu, nguvu zako binafsi au juhudi za kila siku pekee. Jenga mifumo inayokusaidia kupata matokeo kwa uthabiti. Mifumo inaweza kuwa katika: 5. CHAGUA WATEJA WANAOTAMBUA THAMANI YAKO Si kazi yako kumshawishi kila mtu kwamba unastahili kuchaguliwa. Tambua watu wanaohitaji kile unachotoa na wanaoweza kutambua thamani yake. Fahamu mteja wako, tatizo lake na matokeo anayoyataka. 6. WAWEZESHE WATEJA WAKUCHAGUE Fahamu soko lako na wape wateja sababu ya kukuchagua. Usiuze bidhaa pekee; waoneshe namna bidhaa au huduma yako inaweza kuwasaidia kufikia matokeo wanayotaka. Mteja hanunui tu kile unachouza; mara nyingi hununua thamani na matokeo anayotarajia kupata. 7. JIPIME KAMA UNA UWEZO WA KUFIKIA MATOKEO UNAYOYATAKA Kila unapokwama kufikia kiwango fulani cha mafanikio, jiulize: “Je, nina uwezo unaohitajika kuvutia na kutengeneza matokeo ninayotaka?” Kama jibu ni ndiyo, endelea kuboresha michakato inayozalisha matokeo. Kama jibu ni hapana, anza kwanza kujenga uwezo unaokosekana. 8. KAMA UMASKINI NI KERO, TAFUTA NJIA YA KUONDOKA KWENYEKE Kama hali yako ya kifedha haikuridhishi, usiizoe hali hiyo kiasi cha kuiona kuwa ndiyo maisha yako ya kudumu. Tumia kutoridhika huko kama msukumo wa kujifunza, kuongeza kipato, kujenga biashara na kuboresha maisha yako. Usichukie hali yako kiasi cha kukata tamaa; ichukie kiasi cha kuchukua hatua. 9. VIKWAZO NI SEHEMU YA SAFARI Kila jambo kubwa unaloliendea linaweza kuwa na vikwazo. Wajibu wako si kuviepuka vyote, bali kujifunza namna ya kuvishughulikia na kuvishinda pale inapowezekana. Watu wanaopiga hatua si wale wasiokutana na vikwazo, bali ni wale wanaojifunza kukabiliana navyo. 10. KAMA HUONI SABABU YA KUJIAJIRI, ANDIKA UNACHOTAKA KUACHANA NACHO Kama bado hujui kwa nini unataka kujiajiri, jiulize ni mambo gani hutaki yaendelee kuwa sehemu ya maisha yako. Kwa mfano: i) Kutaka kuboresha hali yako ya kifedha. ii) Kutaka kuwa na udhibiti zaidi wa muda na kazi yako. iii) Kutaka kuondokana na hali ya kutothaminiwa au kutotambuliwa. iv) Kutaka kujenga kitu chako mwenyewe. Sababu hizi zinaweza kukusaidia kuelewa unachotafuta kupitia kujiajiri. MASWALI MATATU YA KUJIULIZA ILI KUSHINDA VIKWAZO 11. JIULIZE MASWALI SAHIHI Moja: Ni fikra gani hasi ninazotumia muda mwingi kuzifikiria na ninapaswa kuziacha? Fikra hizo zinaweza kuwa: Mbili: Ni imani gani ninazopaswa kuziacha ili nipige hatua? Kwa mfano: Tatu: Ni fikra zipi bora ninazohitaji kujenga? Kwa mfano: FANYA MAMBO HAYA NA YATAKUSAIDIA KUPIGA HATUA 12. KUWA NA UWEZO WA KUJUA UNATAKA NINI Usiseme tu: “Nataka kufanikiwa.” Eleza mafanikio unayoyataka. Kwa mfano: “Nataka kuongeza kipato changu kutoka Tsh X hadi Tsh Y ndani ya mwaka mmoja.” Au: “Nataka kuongeza mauzo yangu kutoka Tsh X hadi Tsh Y ndani ya miezi sita.” Kisha: ii) Weka nia thabiti ya kufikia lengo hilo. iii) Jitoe vya kutosha kufanya kile kinachohitajika. iv) Fanya jambo kila siku linalokusogeza kuelekea unachotaka. v) Ukikutana na kushindwa, jifunze na ujaribu tena. MIKAKATI YA KIBIASHARA — BUSINESS STRATEGY 13. MAFANIKIO TOFAUTI MARA NYINGI YANATOKA KWENYE MIFUMO TOFAUTI Kama unaona wengine wanafanya vizuri zaidi katika biashara kuliko wewe, usiangalie matokeo pekee. Jiulize: Wanafanya nini tofauti? Ili kukuza biashara: Moja: Fanya masoko kuwa kipaumbele cha biashara yako. Pili: Jifunze kuliona soko kama sehemu ya kujenga biashara, si jambo la kulichukia. Tatu: Kutana na wateja mahali walipo na elewa mahitaji yao. Nne: Wafurahie wateja wako. Tano: Wafahamu wateja wako kwa kina kiasi cha kuwapa kile wanachohitaji. Sita: Elewa kwamba watu hupendelea kufanya biashara na biashara inayowajali na kuwaheshimu. Saba: Jiamini katika thamani unayowapa wateja wako na waeleze kwa uwazi. Nane: Toka nje ya biashara yako mara kwa mara ili kuona mambo ambayo huenda huyatambui ukiwa ndani ya shughuli za kila siku. Tisa: Tengeneza ofa yenye thamani na inayoeleweka kwa mteja. Kumi: Badala ya kuiona marketing kama “kuwasukuma watu wanunue”, ione pia kama mchakato wa kuwavuta na kuwaingiza watu sahihi katika biashara yako (enrolling). 14. AINA SITA ZA WATU KATIKA SAFARI YA MTEJA Mwandishi anaeleza hatua mbalimbali ambazo mtu anaweza kupitia kabla na baada ya kuwa mteja: Mosi — Lurkers Hawa wanakuona lakini bado hawajakufuata au kujihusisha moja kwa moja. Pili — Curious Hawa wameanza kuwa na hamu na wanaweza kukufuata ili wajifunze zaidi. Tatu — Engaged Hawa wameanza kujihusisha na maudhui yako, kwa mfano kulike,

Uchambuzi wa Kitabu cha LEARN TO EARN by Peter Lynch & John Rothschild                       A Beginner’s Guide to the Basics of Investing and Business. JIFUNZE KUTENGENEZA FEDHA KUHUSU WAANDISHI Peter Lynch ni mmoja wa wawekezaji mashuhuri katika historia ya masoko ya hisa. Alisimamia Fidelity Magellan Fund kwa miaka 13, kuanzia 1977 hadi 1990. Katika kipindi hicho, mali za mfuko huo zilikua kutoka takribani dola milioni 18 hadi zaidi ya dola bilioni 13. John Rothchild ni mwandishi na mtaalamu wa masuala ya uwekezaji aliyeshirikiana na Lynch katika kuandika vitabu kuhusu uwekezaji na masoko ya fedha. Learn to Earn kiliandikwa hasa kwa lengo la kumsaidia mtu anayeanza kuelewa ulimwengu wa fedha, biashara na uwekezaji bila kuhitaji kuwa mtaalamu wa uchumi. Kitabu kinaanza na wazo rahisi: Kabla hujajifunza namna ya kutengeneza pesa kutokana na pesa, jifunze kwanza jinsi biashara na uchumi vinavyofanya kazi. Hilo ndilo somo kubwa la kitabu. SEHEMU YA KWANZA: ELIMU YA FEDHA IANZE MAPEMA 1. Watoto wanahitaji kujifunza fedha Shule nyingi hufundisha masomo mengi lakini elimu ya fedha mara nyingi haipati nafasi inayostahili. Mtoto anapaswa kuanza kuelewa: Elimu hii haipaswi kusubiri mpaka mtu aanze kupata mshahara. Mtoto anayeelewa fedha mapema anaingia utu uzima akiwa na msingi bora wa kufanya maamuzi ya kifedha. 2. Familia ni shule ya kwanza ya uchumi Mtoto anaweza kujifunza uchumi kupitia maisha ya nyumbani. Kwa mfano: Akiba → Bajeti → Biashara ndogo → Uzalishaji → Uwekezaji. Familia inaweza kumfundisha mtoto thamani ya pesa kwa kumshirikisha katika shughuli rahisi za kiuchumi, badala ya kumwambia tu: “Soma sana upate kazi.” Mfundishe pia: “Soma ili ujenge uwezo wa kutengeneza thamani.” 3. Tuwafundishe watoto zaidi ya matumizi Mtoto akijifunza tu kutumia fedha, atakapopata fedha nyingi ataongeza matumizi. Lakini akijifunza: kutengeneza → kuweka → kuwekeza → kukuza anaanza kuelewa jinsi utajiri unavyojengwa. Hili ndilo badiliko la fikra: Usimfundishe mtoto tu namna ya kupata pesa; mfundishe namna pesa inavyofanya kazi. 4. Uwekezaji si kipaji cha kuzaliwa Hakuna mtu anayezaliwa akiwa mwekezaji bora. Uwekezaji ni ujuzi unaojengwa kupitia: Na hakuna jinsia iliyozaliwa ikiwa na uwezo wa uwekezaji kuliko nyingine. Mwanaume na mwanamke wote wanaweza kuwa wawekezaji bora. 5. Anza kujifunza mapema Faida kubwa ya kuanza mapema si kwamba kila uwekezaji utakuwa na faida. Faida kubwa ni muda. Muda unaweza kuruhusu faida inayopatikana kuongezwa kwenye mtaji na kuendelea kuzalisha faida nyingine. Hii ndiyo nguvu ya: COMPOUNDING Kwa hiyo, swali si: “Nitawekeza kiasi gani nikishakuwa na pesa nyingi?” Anza pia kujiuliza: “Ninaweza kuanza kujenga tabia gani leo?” SEHEMU YA PILI: FAHAMU KAMPUNI 6. Kampuni ni nini? Kwa lugha rahisi, kampuni ni muundo unaowawezesha watu kuunganisha rasilimali ili kuzalisha bidhaa au huduma. Kuna biashara ndogo zinazomilikiwa na mtu mmoja, biashara za familia, kampuni binafsi na kampuni zinazotoa hisa kwa umma. Kuelewa kampuni ni muhimu kwa sababu: Ukinunua hisa, hununui tu karatasi; unanunua sehemu ya umiliki katika biashara. Hilo ni jambo muhimu sana kwa mwekezaji mpya kuelewa. 7. Kwa nini kampuni ni muhimu katika uchumi? Kampuni zinaweza: Kwa hiyo, uchumi haujengwi na serikali pekee. Unajengwa pia na: wajasiriamali, wafanyakazi, wawekezaji na kampuni zinazozalisha thamani. 8. Mwekezaji anapaswa kuangalia biashara, si bei pekee Unapotaka kununua hisa, usianze na: “Bei yake leo ni shilingi ngapi?” Anza na: “Kampuni hii inafanya biashara gani?” “Inapataje mapato?” “Inapata faida?” “Ina deni kiasi gani?” “Ina faida gani ya ushindani?” “Inaweza kuendelea kufanya vizuri miaka ijayo?” Hapo ndipo uwekezaji unapoanza kuwa uchambuzi badala ya kubahatisha. SEHEMU YA TATU: UBEPARI  UJASIRIAMALI. 9. Ubepari unatokana na uzalishaji na ubadilishanaji Kwa mtazamo wa msingi, mfumo wa soko unaruhusu watu na kampuni kuzalisha bidhaa au huduma na kuzibadilisha kwa fedha. Mjasiriamali huona tatizo au hitaji: Tatizo → Suluhisho → Bidhaa/Huduma → Mteja → Mapato → Faida. Hii ndiyo sehemu muhimu ambayo mwekezaji anapaswa kuielewa. 10. Uhuru wa kifedha unahitaji uwajibikaji Watu wengi wanataka: Uhuru wa kifedha. Lakini hawataki: Uwajibikaji wa kifedha. Huwezi kujenga uhuru bila kujifunza: Uhuru wa kifedha ni matokeo ya tabia za kifedha, si hamu pekee. 11. Jihadhari na “bubble” Katika masoko, wakati mwingine watu huanza kununua mali kwa sababu tu wanaamini bei itaendelea kupanda. Wengine hawaangalii thamani halisi ya mali. Wanaangalia tu: “Nikinunua leo, nitapata mnunuzi wa bei kubwa kesho.” Hii inaweza kuchochea speculative bubble. Mwekezaji anapaswa kujiuliza: “Ninanunua kwa sababu biashara ni nzuri, au kwa sababu ninaamini mtu mwingine atanunua kwa bei kubwa zaidi?” Swali hili linaweza kukuokoa kwenye maamuzi mengi ya kihisia. SEHEMU YA NNE: MAENEO MATANO YA KUWEKEZA Kitabu kinamfanya msomaji afahamu kwamba kuna aina mbalimbali za mali ambazo mtu anaweza kutumia katika kujenga utajiri. 12. AKIBA Akiba ni muhimu kwa: Lakini akiba si sawa na uwekezaji. Kwa kawaida, fedha za matumizi ya karibu zinahitaji usalama na upatikanaji zaidi kuliko fedha unazowekeza kwa muda mrefu. Na kwa sababu ya mfumuko wa bei, fedha iliyokaa bila kukua inaweza kupoteza uwezo wake wa kununua bidhaa na huduma kwa muda. 13. COLLECTIBLES — VITU VYA KUKUSANYA Hapa tunaweza kuzungumzia vitu kama: Lakini hili si eneo la kuingia bila elimu. Thamani yake inaweza kutegemea: Adimu + Ubora + Historia + Mahitaji ya soko. Na kuna hatari ya: 14. REAL ESTATE — ARDHI NA MAJENGO Nyumba, majengo na ardhi vinaweza kuwa sehemu ya portfolio ya mwekezaji. Mwekezaji anaweza kupata thamani kupitia: Kodi + Ongezeko la thamani ya mali. Lakini usifikirie kwamba kila nyumba itapanda bei kila wakati. Real estate ina gharama kama: Kwa hiyo, location, cash flow na bei ya ununuzi ni muhimu sana. 15. BONDS — HATIFUNGANI Unaponunua hati fungani, kwa ujumla unakuwa unamkopesha mtoaji wa hati hiyo fedha kwa masharti maalumu. Mtoaji anaweza kuwa: Serikali au kampuni. Mwekezaji anatarajia kupata: Riba + Mtaji wake wakati wa ukomavu, kulingana na masharti ya hati. Lakini kuna hatari. Hatari ya mfumuko wa bei Nguvu ya kununua ya malipo ya baadaye inaweza kupungua. Hatari ya default Mtoaji anaweza kushindwa kutimiza wajibu wake. Hatari ya interest rates Thamani ya bondi kwenye soko la pili inaweza kubadilika viwango vya riba vinapobadilika. Kwa hiyo, hati fungani si “hakuna hatari.” 16. STOCKS — HISA Unaponunua hisa, unanunua sehemu ya umiliki katika kampuni. Uwekezaji wako unaweza kunufaika kupitia: Ongezeko la bei ya hisa + gawio, kama kampuni inalipa gawio. Lakini bei ya hisa